CEMS คืออะไร? สรุปกฎหมาย กรมโรงงานฯ และการติดตั้ง [ฉบับปี 2026]

CEMS คืออะไร?

CEMS คือ คำย่อมาจาก Continuous Emission Monitoring Systems หรือในภาษาไทยเรียกว่า ระบบตรวจวัดมลพิษทางอากาศ จากปล่องระบายแบบต่อเนื่อง โดยเป็นระบบที่ถูกออกแบบมาเพื่อตรวจวัดค่าความเข้มข้นของสารมลพิษ (เช่น SO2, NOx, CO, CO2, O2) รวมถึงค่าฝุ่นละออง (Opacity/Dust) และอัตราการไหลของก๊าซ (Flow Rate) ที่ระบายออกจากปล่องโรงงานอุตสาหกรรม

หลักการทำงานของ CEMS

ต่างจากการตรวจวัดแบบครั้งคราว (Stack Sampling) ที่เจ้าหน้าที่เข้าไปเก็บตัวอย่างปีละ 1-2 ครั้ง ระบบ CEMS จะทำงานตลอด 24 ชั่วโมง โดยมีกระบวนการหลัก 3 ขั้นตอน:

1. Sampling: เก็บตัวอย่างก๊าซจากปล่อง
2. Analysis: วิเคราะห์หาค่าความเข้มข้นของสารมลพิษ
3. Data Processing: ประมวลผลและส่งข้อมูลไปยังหน่วยงานราชการ

การติดตั้ง CEMS จึงเปรียบเสมือนการติด "กล้องวงจรปิด" ให้กับปล่องระบายอากาศ เพื่อยืนยันว่ากระบวนการผลิตเป็นไปตามมาตรฐานสิ่งแวดล้อมอย่างโปร่งใส

ทำไมโรงงานต้องติดตั้ง CEMS?

แรงขับเคลื่อนหลักที่ทำให้โรงงานต้องติดตั้ง CEMS คือ ข้อกำหนดทางกฎหมายและการกำกับดูแลกิจการที่ดี (ESG) โดยเฉพาะอย่างยิ่ง กฎหมาย CEMS 2565 (ประกาศกระทรวงอุตสาหกรรม เรื่อง กำหนดให้โรงงานต้องติดตั้งเครื่องมือหรือเครื่องอุปกรณ์พิเศษฯ พ.ศ. 2565)

กฎหมายบังคับใช้กับใครบ้าง?

ตามประกาศของ กรมโรงงานอุตสาหกรรม โรงงาน 13 ประเภทหลักที่เข้าข่ายต้องติดตั้ง ได้แก่:

1. โรงไฟฟ้า (กำลังการผลิตติดตั้ง 29 เมกะวัตต์ขึ้นไป)
2. โรงงานปูนซีเมนต์
3. โรงงานกระดาษและเยื่อกระดาษ
4. โรงกลั่นน้ำมันปิโตรเลียม
5. โรงงานถลุงหรือหลอมโลหะ
6. โรงงานผลิตสารเคมีหรือปุ๋ยเคมี
7. โรงงานผลิตแก้ว
8. เตาเผาขยะ
9. และประเภทอื่นๆ ตามที่กฎหมายระบุขนาดกำลังการผลิต

บทลงโทษและความเสี่ยง

หากโรงงานที่เข้าข่ายไม่ดำเนินการติดตั้ง หรือติดตั้งแล้วแต่ไม่เชื่อมต่อข้อมูล CEMS ออนไลน์ เข้าสู่ระบบของกรมโรงงานฯ:

• โทษปรับ: มีโทษปรับทางปกครองและอาญาตาม พ.ร.บ. โรงงาน
• คำสั่งหยุดประกอบกิจการ: พนักงานเจ้าหน้าที่มีอำนาจสั่งปรับปรุงหรือหยุดเครื่องจักรที่มีการระบายมลพิษ จนกว่าจะแก้ไขให้ถูกต้อง
• ผลกระทบต่อภาพลักษณ์: ข้อมูล CEMS ในปัจจุบันเริ่มมีการเปิดเผยสู่สาธารณะ การมีค่ามลพิษเกินมาตรฐานอาจนำไปสู่การร้องเรียนจากชุมชน

ประเภทของระบบ CEMS

ในการเลือกเทคโนโลยี CEMS วิศวกรต้องพิจารณาจากสภาพหน้างาน (Process Conditions) เช่น อุณหภูมิ ความชื้น และปริมาณฝุ่น โดยแบ่งเป็น 2 ประเภทหลัก:

1. Extractive System (ระบบดึงก๊าซไปวิเคราะห์)

ระบบนี้จะใช้ปั๊มดูดก๊าซจากปล่องผ่านท่อนำก๊าซ (Heated Line) เพื่อรักษาอุณหภูมิ แล้วนำมาผ่านชุดปรับปรุงสภาพก๊าซ (Gas Conditioning) เพื่อกำจัดความชื้นและฝุ่นก่อนเข้าเครื่องวิเคราะห์

• ข้อดี: ดูแลรักษาง่าย (Maintenance) เพราะเครื่องวิเคราะห์อยู่ที่พื้นราบ, สามารถวัดก๊าซได้หลายชนิดพร้อมกัน, เหมาะกับก๊าซที่มีความชื้นสูง
• ข้อเสีย: ระบบซับซ้อนกว่า มีชิ้นส่วนเคลื่อนไหว (Moving parts) เยอะกว่า

2. In-Situ System (ระบบวิเคราะห์ที่จุดเก็บตัวอย่าง)

ติดตั้งตัวส่งและตัวรับสัญญาณ (Transmitter & Receiver) ไว้ที่ปล่องโดยตรง เพื่อวัดค่าก๊าซผ่านลำแสง (Optical Measurement)

• ข้อดี: ตอบสนองรวดเร็ว (Fast Response), ไม่มีระบบจัดการตัวอย่างก๊าซที่ซับซ้อน
• ข้อเสีย: การซ่อมบำรุงยากหากปล่องสูง, อะไหล่ราคาสูง, มีข้อจำกัดหากก๊าซในปล่องมีความทึบแสงหรือฝุ่นหนาแน่นมาก

ตารางเปรียบเทียบ: Extractive vs. In-Situ

5 ส่วนประกอบหลักของระบบ CEMS

เพื่อให้ระบบทำงานได้อย่างสมบูรณ์และผ่านการรับรอง CEMS ไม่ได้มีแค่ "เครื่องวัด" แต่ประกอบด้วย 5 ส่วนสำคัญ:

1. Sample Probe & Conditioning System: ด่านหน้าในการกรองฝุ่นและกำจัดความชื้น หากส่วนนี้ล้มเหลว Analyzer จะเสียหายทันที นี่คือส่วนที่ System Integrator ต้องให้ความสำคัญที่สุด
2. Gas Analyzer: เครื่องวิเคราะห์ความเข้มข้นของก๊าซ (เช่น NDIR, Chemiluminescence, FID) ซึ่งต้องเลือกเทคโนโลยีให้ตรงกับชนิดก๊าซ
3. Flow, Temperature & Pressure Monitor: อุปกรณ์วัดอัตราการไหล อุณหภูมิ และความดัน เพื่อนำมาคำนวณค่ามลพิษในหน่วย Loading (กิโลกรัม/ชั่วโมง) หรือปรับค่ามาตรฐานที่ 7% O2
4. Data Acquisition System (DAS): คอมพิวเตอร์และซอฟต์แวร์สำหรับเก็บรวบรวมข้อมูล คำนวณค่าเฉลี่ย และจัดทำรายงานตามกฎหมาย
5. Online Reporting (POMs): ระบบสื่อสารข้อมูลเพื่อส่งค่าไปยังศูนย์ข้อมูลของ กรมโรงงานอุตสาหกรรม หรือ กนอ. แบบ Real-time

ขั้นตอนการติดตั้ง CEMS แบบครบวงจร

การติดตั้ง CEMS ไม่ใช่การซื้อเครื่องใช้ไฟฟ้ามาเสียบปลั๊ก แต่เป็นงานวิศวกรรมระบบ (System Engineering) ที่มีขั้นตอนดังนี้:

1. Pre-installation & Engineering

• Site Survey: สำรวจจุดติดตั้งบนปล่อง (Platform) ว่าเป็นไปตามหลักวิศวกรรมและมาตรฐาน US EPA 40 CFR Part 60 หรือไม่
• System Design: ออกแบบระบบให้ทนทานต่อสภาพก๊าซ (Corrosive, High Temp) และเลือกช่วงการวัด (Range) ให้เหมาะสม

2. Installation & Commissioning

• ติดตั้ง Probe, Heated Line และตู้ Analyzer Shelter
• เดินสายสัญญาณและระบบไฟฟ้า
• Start-up: เดินเครื่องและปรับตั้งค่าเริ่มต้น

3. Quality Assurance (QAA/QAC)

นี่คือขั้นตอนที่สำคัญที่สุดเพื่อให้ผ่านกฎหมาย:

• Calibration Drift Test: ทดสอบความเที่ยงตรงของเครื่องเป็นเวลา 7 วันต่อเนื่อง
• RATA Test (Relative Accuracy Test Audit): การเปรียบเทียบค่าที่วัดได้จาก CEMS กับวิธีมาตรฐาน (Reference Method) โดยหน่วยงาน Third Party ที่ได้รับการรับรอง

4. Online Connection

• เชื่อมต่อสัญญาณผ่านอินเทอร์เน็ตไปยัง Server ของภาครัฐ
• ขอรหัสทะเบียนเครื่อง (CEMS Code) จากกรมโรงงานฯ เพื่อยืนยันสถานะ Active

เลือก CEMS Integrator อย่างไรให้ถูกต้อง?

ผู้ประกอบการหลายรายประสบปัญหาซื้อเครื่องมาแล้ว "ใช้ไม่ได้จริง" หรือ "ส่งข้อมูลไม่ได้" สาเหตุหลักคือการเลือกผู้ขายผิดประเภท

System Integrator (SI) คือผู้เชี่ยวชาญที่จะนำอุปกรณ์ต่างๆ (Analyzer, Probe, DAS) มาประกอบเป็นระบบที่สมบูรณ์ ไม่ใช่แค่ตัวแทนขายเครื่อง (Distributor)

เกณฑ์การเลือก System Integrator:

1. Experience: มีผลงานอ้างอิง (Reference List) ในอุตสาหกรรมประเภทเดียวกัน
2. Engineering Capability: สามารถออกแบบ Shelter, ระบบปรับปรุงสภาพก๊าซ และเขียนโปรแกรม DAS ได้เอง
3. Service Support: มีทีม Service ในประเทศที่สามารถเข้าหน้างานได้ภายใน 24-48 ชั่วโมง
4. Spare Parts: มีสต็อกอะไหล่สิ้นเปลือง (Consumables) และอะไหล่สำคัญในไทย
5. Turnkey Solution: ให้บริการตั้งแต่ขออนุญาต ก่อสร้าง ติดตั้ง ทำ RATA Test จนถึงเชื่อมต่อข้อมูล

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับ CEMS (FAQ)

CEMS ราคาเท่าไหร่?

ราคาของระบบ CEMS ขึ้นอยู่กับจำนวนพารามิเตอร์ที่วัดและเทคโนโลยีที่ใช้ โดยทั่วไปสำหรับ 1 ปล่อง (วัด NOx, SO2, O2, CO, Opacity) ราคาจะอยู่ระหว่าง 2.5 - 5 ล้านบาท (รวมค่าติดตั้งและทดสอบระบบ)

ติดตั้ง CEMS ใช้เวลานานแค่ไหน?

กระบวนการทั้งหมดตั้งแต่สั่งของจนถึงเชื่อมต่อออนไลน์ ใช้เวลาประมาณ 4-6 เดือน ผู้ประกอบการควรวางแผนล่วงหน้าก่อนถึงกำหนดเส้นตายตามกฎหมาย

ต้องทำ RATA Test บ่อยแค่ไหน?

ตามกฎหมายและมาตรฐาน US EPA ต้องทำ RATA Test ปีละ 1 ครั้ง (Annual Audit) และทำ Cylinder Gas Audit (CGA) ทุกไตรมาส เพื่อยืนยันความแม่นยำของระบบ

หากโรงงานหยุดเดินเครื่อง ต้องเปิด CEMS หรือไม่?

โดยปกติ CEMS ต้องเปิดตลอดเวลาเพื่อ Standby แต่ในรายงาน DAS สามารถระบุ Status เป็น "Plant Shutdown" ได้ เพื่อไม่ให้นำค่าช่วงนั้นมาคำนวณเป็นค่าเฉลี่ยเกินมาตรฐาน

ระบบ CEMS ที่ดีควรมีอายุการใช้งานกี่ปี?

หากมีการบำรุงรักษาตามแผน (Preventive Maintenance) โดยทีมงานมืออาชีพ ระบบ Extractive CEMS สามารถใช้งานได้ยาวนานกว่า 10-15 ปี

บทสรุป

CEMS คือ การลงทุนเพื่อความยั่งยืนของธุรกิจอุตสาหกรรม การเลือกติดตั้งระบบที่มีคุณภาพกับ System Integrator ที่มีความเชี่ยวชาญ จะช่วยลดความเสี่ยงทางกฎหมาย ลดค่าใช้จ่ายในการซ่อมบำรุงระยะยาว และสร้างความเชื่อมั่นให้กับชุมชนรอบข้าง

หากท่านกำลังมองหาที่ปรึกษาเรื่องการติดตั้ง CEMS หรือต้องการตรวจสอบระบบให้ผ่านเกณฑ์ กรมโรงงานอุตสาหกรรม ควรปรึกษาผู้เชี่ยวชาญที่มีประสบการณ์เฉพาะด้านเพื่อให้การลงทุนของท่านคุ้มค่าที่สุด

References

1. ประกาศกระทรวงอุตสาหกรรม เรื่อง กำหนดให้โรงงานต้องติดตั้งเครื่องมือหรือเครื่องอุปกรณ์พิเศษฯ พ.ศ. 2565 - กรมโรงงานอุตสาหกรรม
2. US EPA 40 CFR Part 60 & 75 Standards of Performance for New Stationary Sources - United States Environmental Protection Agency
3. คู่มือการตรวจวัดมลพิษทางอากาศจากปล่องแบบอัตโนมัติอย่างต่อเนื่อง - กรมควบคุมมลพิษ

บทความที่เกี่ยวข้อง

• 5 ส่วนประกอบหลักของ CEMs
• ขั้นตอนสำคัญหลังติดตั้ง CEMS
• 5 วิธีบำรุงรักษาระบบ CEMS
• วิธีลดค่าใช้จ่ายติดตั้ง CEMs 70%
• CEMs Calibration Gas